Diagnoza spektrum autyzmu u kobiet. Warszawa

Jak wyglądała dziewczynka, której nikt nie zgłosił

Obraz autyzmu, który wszyscy znają, powstał z obserwacji chłopców. Dlatego to ich poziom umiejętności społecznych i komunikacyjnych stał się progiem, poniżej którego stawia się diagnozę. Dziewczynka, która radziła sobie lepiej niż ten wzorzec, wypadała poza obraz, choć płaciła za to codziennie.

Jak wyglądała naprawdę, wiadomo dopiero od niedawna, z kwestionariuszy stworzonych specjalnie dla dziewcząt przez Agnieszkę Rynkiewicz, Tony'ego Attwooda i Michelle Garnett. Zwracają one uwagę na rzeczy, których w standardowych narzędziach nie ma:

• niechęć do mycia i czesania włosów, obcinania paznokci, czyli do czynności, które są nie do zniesienia sensorycznie, a wyglądają na upór
• wymyśleni przyjaciele
• nadwrażliwość na jasne światło i hałas
• wysoki poziom lęku
• brak zainteresowania stereotypowo dziewczęcymi zabawkami
• przywiązanie do przedmiotów, które pozwalają się uspokoić
• u nastolatek: współwystępowanie obniżonego nastroju albo zaburzeń odżywiania

Zabawa też wyglądała inaczej, niż zakładano. Dziewczynki w spektrum bawią się w udawanie, wbrew wcześniejszym ustaleniom poczynionym na chłopcach. Różnica polega na tym, że priorytetem jest wypełnianie swojej roli, a nie interakcja z innymi dziećmi. Zabawki wykorzystują nietypowo, ale niekoniecznie ustawiając je w rzędach: raczej tworząc kolekcje, prezentując je na półkach, oglądając, sprawdzając, co mają w środku.

Dochodzą do tego rzeczy, które w ogóle nie wyglądają na trudność. Lepiej rozwinięta niż u chłopców motoryka precyzyjna, czyli zapinanie guzików, wiązanie sznurówek, rysowanie. Talenty plastyczne, muzyczne, literackie, językowe. Fascynacja słowami. Czytanie i pisanie poezji, wbrew stereotypowi. Silne poczucie sprawiedliwości i mocne współodczuwanie, gdy komuś dzieje się krzywda.

Nikt nie zgłasza dziecka, które ładnie rysuje, dużo czyta i przejmuje się losem zwierząt.

Nie każda dziewczynka wpisywała się jednak w ten obraz. Część z nich odstawała widocznie: ubierały się po swojemu, często chłopięco, nie interesowały się tym, czym reszta klasy, miały zainteresowania uznawane za dziwaczne, wolały samotność od grupy. Kwestionariusze dla dziewcząt wymieniają zresztą wprost brak zainteresowania stereotypowo dziewczęcymi zabawkami.

Ta druga dziewczynka też nie trafiała na diagnozę, choć z odwrotnego powodu. Zamiast pytania, co się z nią dzieje, dostawała opis charakteru albo przemoc rówieśniczą za niedopasowanie. Ewa Furgał opisuje własne nastoletnie doświadczenie dokładnie w tych kategoriach: wyzwiska, poszturchiwanie, groźby, a w konsekwencji kryzys emocjonalny, zaburzenia odżywiania i objawy depresyjne.

Grzeczna nie została zauważona, bo nie przeszkadzała. Niedopasowana nie została zauważona, bo dostała etykietę.

Dlaczego zainteresowania dziewcząt nie wyglądają na autystyczne

Ograniczone i powtarzalne wzorce zainteresowań to jedno z głównych kryteriów. Testy wykrywają je u dziewcząt rzadziej. Nie dlatego, że ich nie ma, tylko dlatego, że są nieczytelne dla osoby, która za punkt odniesienia bierze chłopców.

Rozkład jazdy pociągów rzuca się w oczy. Kolekcja ubrań dla lalek nie. Zwierzęta, ludzie, przyroda, literatura wyglądają zwyczajnie, więc nikt nie patrzy na intensywność, a to właśnie ona ma tu znaczenie.

Bywa gorzej. Jeśli zainteresowanie jest nietypowe, diagności przypisują je zaburzeniom osobowości, a nie spektrum. Ewa Furgał opisuje uczestniczkę swoich warsztatów, która po ujawnieniu zainteresowania szkolnymi strzelaninami zamiast diagnozy spektrum otrzymała diagnozę osobowości psychopatycznej.

Dlaczego narzędzia diagnostyczne Cię nie wykrywają

Dostępne narzędzia nie są wrażliwe na płeć. Wiele zależy więc od tego, jak diagnosta interpretuje wyniki.

Badania zespołu Agnieszki Rynkiewicz (Rynkiewicz i in., 2016) wykazały u dziewcząt mniejszą liczbę behawioralnych cech autyzmu, a także żywszą gestykulację i komunikację werbalną bardziej nastawioną na odwzajemnianie niż u chłopców. Skutek był taki, że badanie narzędziem ADOS-2 nie potwierdzało u nich diagnozy, mimo że obraz kliniczny i wywiad na nią wskazywały.

To nie jest kwestia teoretyczna. Widać ją w liczbach.

Wiek diagnozy

Dla chłopców średnio dziewięć lat, dla dziewcząt trzynaście.

Proporcje

Wśród osób bez niepełnosprawności intelektualnej stosunek diagnozowanych chłopców do dziewcząt wynosi około trzy do jednego. W szkockim badaniu z 2016 roku, obejmującym osoby dorosłe, ta różnica spadła do 1,8 do jednego.

Im dokładniej się patrzy, tym mniejsza różnica. To mówi więcej o jakości systemu diagnostycznego niż o rozkładzie autyzmu w populacji. Polskich danych nie ma.

Dlaczego kobiecie na diagnozie trudniej uwierzyć

Zjawisko ma nazwę: gender bias. Polega na tym, że autyzmu po prostu się u kobiet nie spodziewamy.

Przy tym samym nasileniu cech szansa na diagnozę jest u dziewczynki wyraźnie niższa niż u chłopca. Dostanie ją częściej wtedy, gdy dodatkowo przejawia trudne zachowania. A dziewczynki, wychowywane do posłuszeństwa i nierobienia kłopotu, rzadziej je przejawiają.

W dorosłości ten sam mechanizm działa inaczej, ale równie skutecznie. Kobiety zgłaszające się po diagnozę bywają z góry traktowane jak osoby, które sobie coś wmówiły. Słyszą, że odpowiadają uśmiechem na uśmiech, patrzą w oczy i dużo mówią, więc to nie może być autyzm. Bywają pytane, po co im ta diagnoza.

Dla kobiety w spektrum to pytanie jest absurdalne. Potrzeba zrozumienia, kim jestem i co się ze mną dzieje, bywa tu jedną z podstawowych.

Jest jeszcze jedna droga na skróty. W miejsce autyzmu podstawia się zaburzenia osobowości, bo one z kolei są u kobiet spodziewane. To jedna z najczęściej opisywanych pomyłek w tej grupie.

Co Ci zdiagnozowano zamiast tego

Dorosłe kobiety zgłaszające się na diagnozę spektrum zwykle mają za sobą wcześniejsze rozpoznania psychiatryczne.

Zaburzenia lękowe i depresyjne

Najczęściej fobia społeczna, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, lęk uogólniony, mutyzm wybiórczy.

Zaburzenia osobowości

Około połowy dorosłych osób w spektrum spełnia kryteria co najmniej jednego. Najtrudniejsze w różnicowaniu z autyzmem u kobiet bywa pograniczne zaburzenie osobowości; mechanizmy takiej pomyłki opisali Iversen i Kildahl (2022). Błąd jest tu realny w obie strony.

Zaburzenia odżywiania

U dziewcząt i kobiet w spektrum występują częściej niż w populacji, dlatego u nastolatki bywają traktowane jako trop diagnostyczny. Mechanizm bywa jednak inny, niż się zakłada. Rzadziej chodzi o wygląd, częściej o odzyskanie kontroli i przewidywalności w świecie, który przytłacza. Swój udział mają też nadwrażliwość sensoryczna i wybiórczość pokarmowa.

Skąd się to bierze. Nie z samego spektrum. W dużej mierze z lat dostosowywania się i z przewlekłego lęku. Kobiety w spektrum uwewnętrzniają trudności, zamiast wyrażać je na zewnątrz, i to również jest efekt socjalizacji, nie autyzmu.

Sprawdzenie tych możliwości jest u mnie częścią każdego procesu, nie osobno płatną usługą.

Dlaczego obraz autyzmu myli najbardziej w relacjach

Bo zbudowano go na chłopcach i zakłada brak zainteresowania relacjami. U kobiet zwykle jest inaczej.

Badania nad bliskimi relacjami dorosłych kobiet w spektrum pokazują, że relacje są dla nich ważne, a przyjaźnie i związki pod względem długości i jakości nie odbiegają od relacji kobiet neurotypowych. Różnice tkwią w szczegółach:

• mniej bliskich osób, ale relacje z nimi intensywniejsze
• rzadsze funkcjonowanie w grupie, mniejsza sieć luźnych znajomości
• więcej lęku w relacjach i częstsza trudność z interpretacją tego, co się w nich dzieje
• w konflikcie częstsze wycofanie i częstsze obwinianie siebie zamiast odwzajemnienia
• osoba partnerska bywa nie tylko najbliższą relacją, ale też pośredniczy w kontaktach ze światem
• większa podatność na nadużycia emocjonalne w bliskich relacjach
• z wiekiem rośnie zadowolenie z relacji, wraz z samoświadomością

Ostatni punkt jest ważny, bo przeczy obrazowi, w którym z autyzmem można tylko przegrywać.

Jedna rzecz, o której mówi się za mało. Dziewczyny i kobiety w spektrum są bardziej narażone na przemoc, w tym psychiczną i seksualną, niż ich neurotypowe rówieśniczki. Trudniej rozpoznać nadużycie, kiedy z zasady ufa się ludziom i przyjmuje ich słowa wprost.

Czego kobiety boją się przed diagnozą

Najczęstsza obawa osób dorosłych zgłaszających się na diagnozę brzmi: nie uwierzą mi.

U kobiet dochodzą do tego trzy konkretne lęki. Że usłyszą, iż wymyśliły sobie autyzm. Że nie dostaną diagnozy z powodu płci. Że nie znajdą diagnosty, który zna specyfikę spektrum u kobiet.

To nie są obawy wzięte z powietrza. Mają pokrycie w tym, jak wygląda system.

Dlatego dwie rzeczy powiem wprost. Możesz przyjść z notatkami, z listą, z zapisanymi przykładami, z czymkolwiek, co pomoże Ci powiedzieć to, co chcesz powiedzieć. I: patrzenie w oczy, uśmiech oraz swobodne mówienie nie są u mnie argumentem przeciwko diagnozie.

Jeśli chcesz to sprawdzić

Poziom kamuflażu badam osobno i osobno opisuję w opinii, bo bez tej informacji obraz jest niepełny.

Zaczynamy od bezpłatnej rozmowy wstępnej, 30 minut, telefonicznie lub online.

Jak wygląda cały proces · Diagnoza spektrum autyzmu u dorosłych · Maskowanie w spektrum · Cennik

Pytania, które słyszę najczęściej

Uwaga o tym, do kogo ta strona mówi

Piszę tu o kobietach, bo tak wygląda literatura i tak formułowane jest pytanie, z którym ludzie tu trafiają.

Opisany mechanizm dotyczy jednak każdej osoby socjalizowanej do roli dziewczynki i każdej, od której otoczenie oczekiwało bycia miłą, dostosowaną i niekłopotliwą. Jeśli to Twoja historia, ta strona jest o Tobie niezależnie od tego, jak dziś określasz swoją płeć.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej, polecam lekturę

Furgał, E. Dziewczyna w spektrum.

Furgał, E. (red.). Pasjonatki. O dziewczynach w spektrum autyzmu.

Autentyczna w spektrum. Jak odnalazłam siebie w spektrum autyzmu.

Wojtkiewicz, A. Cykle. O życiu w spektrum autyzmu i z ADHD.

Płatos, M. (red.). Ogólnopolski Spis Autyzmu. Sytuacja młodzieży i dorosłych z autyzmem w Polsce. Warszawa: Stowarzyszenie Innowacyjnych Inicjatyw Wiejskich.

Prace, na które powołuję się w tekście

Hull, L., Lai, M.-C., Baron-Cohen, S., Allison, C., Smith, P., Petrides, K. V. i Mandy, W. (2020). Gender differences in self-reported camouflaging in autistic and non-autistic adults. Autism, 24(2), 352–363. https://doi.org/10.1177/1362361319864804

Iversen, S. i Kildahl, A. N. (2022). Case report: Mechanisms in misdiagnosis of autism as borderline personality disorder. Frontiers in Psychology, 13, 735205. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.735205

Nieradka, F. (2022). Kamuflaż u osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Analiza zjawiska w świetle dotychczasowych badań. Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 1(55), 67–81. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.8513

Pyszkowska, A. (2025). It is more anxiousness than role-playing: Social camouflaging conceptualization among adults on the autism spectrum compared to persons with social anxiety disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 55, 3154–3166. https://doi.org/10.1007/s10803-024-06416-0

Rynkiewicz, A., Schuller, B., Marchi, E., Piana, S., Camurri, A., Lassalle, A. i Baron-Cohen, S. (2016). An investigation of the „female camouflage effect” in autism using a computerized ADOS-2 and a test of sex/gender differences. Molecular Autism, 7, 10. https://doi.org/10.1186/s13229-016-0073-0

Kto prowadzi diagnozę

Magdalena Cereniewicz, psycholożka. Prowadzę diagnozę psychologiczną osób dorosłych w obszarze ADHD, spektrum autyzmu, zaburzeń osobowości, zaburzeń nastroju oraz PTSD i cPTSD.

Absolwentka psychologii społecznej klinicznej Uniwersytetu SWPS oraz studiów podyplomowych z klinicznej diagnozy psychologicznej. Nauczycielka terapii poznawczej opartej na uważności po szkoleniu akredytowanym przez Oxford Mindfulness Centre.

Więcej o mnie

Aktualizacja: 19 sierpnia 2026